Câbir bin Hayyân Kimdir? Hayatı ve Kimyaya Katkıları
Tam adı: Ebû Mûsâ Câbir b. Hayyân
Yaşadığı dönem: 8. yüzyıl (kaynaklara göre yaklaşık 815'te vefat etti)
Yaşadığı yer: Kûfe ve çevresi (bugünkü Irak)
Alanları: Kimya (simya), tıp, doğa bilimleri
Batı'daki adı: Geber
Câbir bin Hayyân, kimya tarihinin en tanınmış Müslüman isimlerinden biridir. Ona atfedilen geniş eser külliyatı, kimyayı spekülatif bir uğraştan çıkarıp deney ve laboratuvar çalışmasına dayalı bir ilme dönüştürme yolunda önemli bir adım kabul edilir. Bu yüzden kimyanın öncülerinden biri olarak anılır.
Hayatı
Câbir bin Hayyân'ın hayatı hakkındaki bilgiler oldukça sınırlıdır ve bir kısmı efsanevi unsurlar içerir. Geleneksel kaynaklara göre 8. yüzyılda yaşamış, Kûfe'de çalışmış ve İmam Ca'fer es-Sâdık'tan ders almıştır. Bazı kaynaklar onun Abbâsî döneminde Bermekî ailesiyle yakın ilişkileri olduğunu da aktarır.
Câbir Külliyatı
Câbir'e kimya, tıp, felsefe, astroloji, matematik ve müzik gibi alanlarda yüzlerce eser atfedilir. Bu eserlerin tümüne "Câbir külliyatı" denir.
Bilim tarihçilerinin tartışması: Bazı bilim tarihçileri, bu külliyatın tamamının tek bir kişi tarafından yazılmış olamayacağını, önemli bir kısmının 9. ve 10. yüzyıllarda Câbir'in takipçileri tarafından onun adıyla kaleme alındığını ileri sürmüştür. Bu nedenle "Câbir'in katkıları" denildiğinde, çoğu zaman bu külliyatın bütününden söz edilmektedir.
Deneye Verdiği Önem
Câbir külliyatını öne çıkaran en önemli özellik, deneye ve uygulamaya yapılan vurgudur. Eserlerde, bilginin ancak deneyle sınanarak doğrulanabileceği fikri öne çıkar. Bu anlayış, kimyanın bilimsel bir disiplin olarak gelişmesinde önemli bir yer tutar.
Ayrıca maddeler belirli özelliklerine göre sınıflandırılmaya çalışılmıştır. Örneğin bazı maddeler ısıtıldığında buharlaşanlar, dövülebilen metaller ve dövülemeyen taşlar gibi gruplara ayrılmıştır.
Tarif Ettiği Laboratuvar İşlemleri
Câbir külliyatında, bugün de kimya laboratuvarlarında kullanılan birçok temel işlem ayrıntılı olarak anlatılır:
| İşlem | Anlamı |
|---|---|
| Damıtma (taktîr) | Bir sıvıyı buharlaştırıp yeniden yoğunlaştırarak saflaştırmak |
| Kristallendirme | Çözünmüş bir maddeyi kristal halinde elde etmek |
| Süblimleştirme | Katı bir maddeyi sıvılaşmadan buhar haline getirip yeniden katılaştırmak |
| Kalsinasyon (kalsine etme) | Bir maddeyi yüksek ısıda yakarak toz haline getirmek |
| Çözme ve süzme | Maddeleri çözeltiye alıp ayırmak |
Bu işlemler için kullanılan damıtma düzenekleri (imbik) gibi laboratuvar araçları da eserlerde anlatılmıştır.
Etkisi
Câbir külliyatı hem İslam dünyasında hem de Avrupa'da büyük ilgi gördü. Ebû Bekir er-Râzî gibi sonraki Müslüman bilginler bu birikimi daha da geliştirdi. Bazı eserler Orta Çağ'da Latinceye çevrildi ve Avrupa'da Geber adıyla tanındı. Bu ad o kadar ün kazandı ki, 13-14. yüzyıllarda Avrupa'da yazılan bazı Latince kimya eserleri de "Geber" adıyla yayımlandı. Bilim tarihçileri bu eserlerin yazarını ayırt etmek için bazen "Sahte Geber" (Pseudo-Geber) ifadesini kullanır.
Diğer âlimler için Bilime Yön Veren Müslüman Âlimler yazımıza bakabilirsiniz.
Ayrıntılı bilgi için: TDV İslâm Ansiklopedisi, "Câbir b. Hayyân" maddesi.