Cezerî Kimdir? Hayatı, Eserleri ve İcatları
Tam adı: Ebü'l-İz İsmâil b. er-Rezzâz el-Cezerî
Yaşadığı dönem: 12. yüzyılın ikinci yarısı – 13. yüzyılın başı (eserini 1206'da tamamladı)
Yaşadığı yer: Diyarbakır (Âmid), Artuklu sarayı
Alanları: Mekanik, mühendislik, otomatik makineler
Cezerî, İslam dünyasında makine ve mühendislik alanında yetişmiş en önemli isimlerden biridir. Artuklu hükümdarlarının hizmetinde çalıştı ve yaptığı makineleri, nasıl yapılacaklarını gösteren çizimlerle birlikte bir kitapta topladı. Kendi kendine çalışan düzenekleri nedeniyle otomatik makineler ve kontrol sistemleri alanının öncülerinden kabul edilir.
Hayatı
Cezerî'nin hayatı hakkında bildiklerimizin büyük kısmı kendi kitabından gelir. "Cezerî" nisbesi, Dicle ile Fırat arasındaki Cezîre bölgesinden geldiğini gösterir. Kitabının girişinde anlattığına göre, Diyarbakır'daki Artuklu sarayında yaklaşık 25 yıl boyunca üç hükümdarın hizmetinde çalıştı. Kitabını, Artuklu hükümdarı Nâsırüddin Mahmud'un isteği üzerine yazdı ve 1206 yılında tamamladı. Doğum ve ölüm tarihleri kesin olarak bilinmemektedir.
Kitabı ve Özellikleri
Cezerî'nin eseri el-Câmi' beyne'l-ilm ve'l-amel en-nâfi' fî sınâati'l-hiyel (Mekanik Sanatında Teori ile Pratiği Birleştiren Faydalı Kitap) adını taşır. Kitabı onu öncekilerden ayıran birkaç önemli özelliğe sahiptir:
- Elli kadar makineyi altı bölüm halinde anlatır.
- Her makinenin parçaları, ölçüleri ve birleştirilme aşamaları ayrıntılı olarak açıklanır.
- Anlatımlar renkli çizimlerle desteklenir; bu sayede makineler başkaları tarafından yeniden yapılabilir.
- Cezerî anlattığı makineleri bizzat yaptığını ve denediğini belirtir. Yani kitap sadece teorik değil, uygulamalı bir mühendislik kılavuzudur.
En Bilinen Makineleri
| Makine | Açıklama |
|---|---|
| Fil saati | Fil şeklindeki bir gövdenin içinde, su dolu bir hazneye yerleştirilmiş ve belirli sürede batan bir kap sayesinde çalışan su saatidir. Her yarım saatte bir figürler hareket eder ve ses çıkarır. |
| Su saatleri ve mum saatleri | Zamanı farklı yöntemlerle ölçen ve gösteren çeşitli saatler |
| Otomatlar | Kendi kendine hareket eden figürler; örneğin içecek sunan veya müzik çalan düzenekler |
| Abdest düzeneği | Abdest almak için otomatik olarak su veren bir mekanizma |
| Su yükseltme makineleri | Hayvan gücü veya su gücüyle suyu yukarı taşıyan pompa ve dolap düzenekleri |
Kullandığı Teknik Çözümler
Cezerî'nin makinelerinde, daha sonraki makine mühendisliğinde de önemli yer tutacak birçok teknik çözüm kullanılmıştır:
- Dönme hareketini ileri-geri harekete çeviren krank benzeri mekanizmalar
- Çift etkili pistonlu pompa düzeneği
- Su seviyesini ve akışını otomatik olarak ayarlayan şamandıralı kontrol sistemleri; bunlar bir tür geri besleme (otomatik kontrol) örneğidir
- Belirli aralıklarla hareketi tetikleyen zamanlama düzenekleri
- Parçaların dengeli çalışması için kalibrasyon ve ayar yöntemleri
Etkisi
Cezerî'nin kitabı İslam dünyasında çok beğenildi ve birçok kez kopyalandı. Bugün dünyanın çeşitli kütüphanelerinde bu kitabın farklı nüshaları bulunmaktadır; bunların bir kısmı Türkiye'deki kütüphanelerdedir. Eserdeki çizimler ve açıklamalar sayesinde, araştırmacılar günümüzde Cezerî'nin bazı makinelerini yeniden yapabilmiş ve çalıştırabilmiştir. Bu yönüyle Cezerî, teoriyi uygulamayla birleştiren mühendislik anlayışının erken ve parlak bir örneği olarak kabul edilir.
Diğer âlimler için Bilime Yön Veren Müslüman Âlimler yazımıza bakabilirsiniz.
Ayrıntılı bilgi için: TDV İslâm Ansiklopedisi, "Cezerî, İsmâil b. Rezzâz" maddesi.