Bilime Yön Veren Müslüman Âlimler: 15 Âlim ve Katkıları

8. yüzyıldan itibaren yaklaşık altı asır boyunca İslam dünyası, bilim ve düşüncenin en canlı merkezlerinden biri oldu. Bağdat, Kurtuba (Córdoba), Kahire, Buhara, Semerkant ve daha sonra İstanbul gibi şehirlerde yetişen âlimler; matematik, astronomi, tıp, kimya, coğrafya, felsefe ve mühendislik alanlarında insanlığın ortak birikimine kalıcı katkılar yaptı. Bu yazıda bilim tarihine yön veren 15 Müslüman âlimi ve en önemli katkılarını bir arada bulabilirsiniz.

İslam Dünyasında Bilim Neden Gelişti?

Kur'an-ı Kerim'in ilk inen âyetinin "Oku!" emriyle başlaması, ilim öğrenmenin teşvik edilmesi ve tefekküre yapılan vurgu, Müslüman toplumlarda bilgiye büyük değer verilmesini sağladı. Bunun yanında bazı pratik ihtiyaçlar da bilimin gelişmesine katkıda bulundu:

• Namaz vakitleri ve kıble yönü astronominin ve küresel geometrinin gelişmesini hızlandırdı.
• Miras paylaşımı (ferâiz) ve ticaret hesapları matematiğe olan ilgiyi artırdı.
• Hicri takvim ay hareketlerinin hassas biçimde gözlenmesini gerektirdi.
• Abbâsîler döneminde Bağdat'ta kurulan Beytülhikme (Hikmet Evi), Yunanca, Farsça ve Sanskritçe eserlerin Arapçaya çevrildiği ve yeni araştırmaların yapıldığı bir merkez haline geldi.
• Kâğıdın yaygınlaşması, kütüphaneler, medreseler, hastaneler (dârüşşifâ) ve rasathaneler bilginin üretilmesini ve aktarılmasını kolaylaştırdı.

15 Âlim Bir Bakışta

"y." yaklaşık demektir. Eski dönem âlimlerinin doğum ve ölüm tarihleri kaynaklarda farklı verilebilir.

Matematik ve Astronomi

Harezmî

Bağdat'taki Beytülhikme'de çalışan Harezmî, denklemlerin sistematik çözümünü anlatan eseriyle cebir ilminin temelini attı. "Cebir" kelimesi bu eserin adından, "algoritma" kelimesi ise Harezmî'nin Latince yazılışından gelir. Hint rakamları ve onluk basamak sistemi üzerine yazdığı kitap, bu sistemin İslam dünyasında ve Avrupa'da yayılmasını sağladı. Harezmî'nin hayatı ve eserleri →

Battânî

Rakka'da yaptığı gözlemlerle güneş yılının uzunluğunu, mevsimlerin süresini ve ekliptiğin eğimini o dönem için çok hassas biçimde hesapladı. Trigonometrinin astronomide kullanılmasına önemli katkılar yaptı. Avrupa'da Albategnius adıyla tanındı.

Ömer Hayyâm

Daha çok rubaileriyle tanınsa da önemli bir matematikçi ve astronomdu. Üçüncü dereceden denklemleri geometrik yöntemlerle sınıflandırıp çözdü. Selçuklu Sultanı Melikşah adına hazırlanan ve oldukça hassas olan Celâlî takviminin hazırlanmasında görev aldı.

Uluğ Bey ve Ali Kuşçu

Timur'un torunu Uluğ Bey, Semerkant'ta kurduğu rasathanede yaklaşık bin yıldızın konumunu içeren bir katalog hazırlattı. Rasathanenin önemli isimlerinden Ali Kuşçu ise bu birikimi daha sonra İstanbul'a taşıdı. Ali Kuşçu'nun hayatı ve eserleri →

Tıp, Kimya ve Optik

İbn Sînâ

Tıp ve felsefede en etkili isimlerden biridir. Tıp ansiklopedisi el-Kânûn fi't-Tıb, Latinceye çevrildikten sonra yüzyıllarca Avrupa üniversitelerinde ders kitabı olarak okutuldu. Batı'da Avicenna adıyla tanınır. İbn Sînâ'nın hayatı ve eserleri →

Zehrâvî

Endülüs'te yaşamış bir hekimdir. Otuz bölümlük tıp ansiklopedisi et-Tasrîf'in cerrahiye ayrılan bölümünde, kullandığı aletleri çizimleriyle birlikte anlattı. Bu bölüm Latinceye çevrilerek Avrupa'da uzun süre cerrahi kaynağı olarak kullanıldı. Batı'da Abulcasis olarak bilinir.

İbnü'l-Heysem

Kitâbü'l-Menâzır (Optik Kitabı) adlı eserinde görmenin, gözden çıkan ışınlarla değil, nesnelerden göze gelen ışıkla gerçekleştiğini savundu ve görüşlerini deneylerle test etti. Karanlık oda (camera obscura) üzerine yaptığı çalışmalar da bilinir. Gözlem ve deneye verdiği önem nedeniyle deneysel yöntemin öncülerinden sayılır. Batı'da Alhazen adıyla tanınır.

Câbir bin Hayyân

Kimyada deney ve laboratuvar çalışmasını öne çıkaran ilk isimlerden biridir. Damıtma, kristallendirme ve süblimleştirme gibi işlemleri anlatan geniş bir eser külliyatı ona atfedilir. Câbir bin Hayyân'ın hayatı ve eserleri →

Felsefe, Tarih ve Toplum Bilimi

Fârâbî

Mantık, felsefe, siyaset ve müzik alanlarındaki eserleriyle Aristo'dan sonra "İkinci Öğretmen" (Muallim-i Sânî) unvanını aldı. İlimleri sınıflandırdığı eseri ve ideal toplumu anlattığı el-Medînetü'l-fâzıla en tanınmış eserleridir. Fârâbî'nin hayatı ve eserleri →

İbn Rüşd

Kurtuba'da doğan İbn Rüşd hem kadı (hâkim) hem hekim hem de filozoftu. Aristo'nun eserlerine yazdığı şerhler Latinceye çevrildi ve Orta Çağ Avrupa düşüncesini derinden etkiledi. Batı'da Averroes adıyla bilinir.

İbn Haldûn

Tarih kitabına giriş olarak yazdığı Mukaddime'de toplumların doğuşunu, gelişmesini ve çöküşünü sebep-sonuç ilişkisiyle açıkladı. Tarihi olayları eleştirel bir gözle değerlendirmenin yöntemini ortaya koydu. Bu yüzden sosyolojinin ve bilimsel tarihçiliğin öncülerinden kabul edilir.

Mühendislik ve Coğrafya

Cezerî

Artuklu sarayında çalışan Cezerî, 1206'da tamamladığı kitabında su saatleri, otomatik makineler ve su yükseltme düzenekleri gibi elli kadar aletin yapımını çizimleriyle anlattı. Otomatik makineler ve kontrol sistemleri alanının öncülerinden sayılır. Cezerî'nin hayatı ve eserleri →

Bîrûnî

Astronomi, matematik, coğrafya, mineraloji ve kültür tarihi gibi çok farklı alanlarda eser verdi. Bir dağın tepesinden ufka bakış açısını ölçerek Dünya'nın yarıçapını hesapladı. Bîrûnî'nin hayatı ve eserleri →

Piri Reis

Osmanlı denizcisi Piri Reis'in 1513'te çizdiği dünya haritası, Amerika kıtasının kıyılarını gösteren en eski haritalardan biridir. Kitâb-ı Bahriye adlı eserinde Akdeniz kıyılarını, limanlarını ve adalarını ayrıntılı haritalarla anlattı.

Bu Bilgiler Avrupa'ya Nasıl Ulaştı?

Müslüman âlimlerin eserleri özellikle 12. ve 13. yüzyıllarda Endülüs'te (özellikle Toledo'da) ve Sicilya'da yoğun biçimde Latinceye çevrildi. Bu çeviriler Avrupa'da üniversitelerin müfredatına girdi ve Rönesans'a giden süreçte önemli bir rol oynadı. Pek çok âlimin Batı'da Latinceleştirilmiş isimlerle tanınması bunun bir göstergesidir: