Harezmî Kimdir? Hayatı, Eserleri ve Matematiğe Katkıları

Harezmî, cebir ilminin kurucusu kabul edilen Müslüman matematikçidir. Bugün her gün kullandığımız "algoritma" kelimesi onun adından, "cebir" (algebra) kelimesi ise onun bir eserinin adından gelir. Hint kökenli rakamların ve onluk basamak sisteminin İslam dünyasında ve Avrupa'da yaygınlaşmasında da büyük rolü olmuştur.

Hayatı

Harezmî'nin hayatı hakkında çok az bilgi vardır. Nisbesinden, Orta Asya'daki Harezm bölgesinden geldiği anlaşılmaktadır. Hayatının önemli bir kısmını Abbâsî halifesi Me'mûn döneminde (813-833) Bağdat'ta geçirdi. Burada, döneminin en önemli ilim ve tercüme merkezi olan Beytülhikme'de çalıştı. Eserlerinden bazılarını Halife Me'mûn'a ithaf ettiği bilinmektedir.

Cebirin Doğuşu

Harezmî'nin en ünlü eseri el-Kitâbü'l-muhtasar fî hisâbi'l-cebr ve'l-mukâbele'dir. Bu eserde birinci ve ikinci dereceden denklemleri türlerine göre sınıflandırdı ve her biri için sistematik çözüm yolları gösterdi. Çözümlerini geometrik şekillerle de ispatladı.

• Cebr: Denklemin bir tarafındaki eksi terimi diğer tarafa artı olarak geçirmek
• Mukâbele: Denklemin iki tarafındaki benzer terimleri sadeleştirmek

Eserin pratik bir amacı da vardı: Harezmî, kitabının miras paylaşımı, vasiyet, ticaret ve arazi ölçümü gibi günlük hayatta karşılaşılan hesaplamalarda kullanılmasını hedeflemişti. Eser 12. yüzyılda Latinceye çevrildi ve "algebra" kelimesi buradan Batı dillerine geçti.

Hint Rakamları ve "Algoritma"

Sıfırı da içeren onluk basamak sistemi Hindistan'da gelişmişti. Harezmî, bu sistemle nasıl hesap yapılacağını anlatan bir eser yazdı. Eserin Arapça aslı günümüze ulaşmamıştır, ancak Latince çevirisi korunmuştur. Bu çeviri "Algoritmi dixit..." (Harezmî der ki...) gibi ifadelerle başlar. Zamanla Harezmî'nin adı, bu yeni hesaplama yöntemlerinin adı haline geldi. Bugünkü "algoritma" kelimesi de buradan doğmuştur.

Astronomi ve Coğrafya Çalışmaları

• Zîcü's-Sindhind: Gezegenlerin hareketlerini hesaplamaya yarayan astronomi cetvelleridir. Hint ve İran astronomisinden yararlanılarak hazırlanmıştır. Bu eser de Latinceye çevrilmiştir.
• Sûretü'l-arz (Yeryüzünün Şekli): Yüzlerce şehir, dağ, ırmak ve adanın enlem ve boylamlarını veren bir coğrafya eseridir. Batlamyus'un coğrafyasını temel alır, ancak birçok bilgiyi düzeltir ve genişletir.
• Usturlap (astrolab) ve güneş saatleri üzerine de çalışmalar yaptığı bilinmektedir.

Eserleri

Etkisi

Harezmî'nin eserleri hem İslam dünyasında hem de Latince çevirileri aracılığıyla Avrupa'da yüzyıllar boyunca okundu. Ondan sonra gelen Ebû Kâmil, Kerecî ve Ömer Hayyâm gibi matematikçiler cebiri onun kurduğu temel üzerinde geliştirdi. Avrupa'da Hint-Arap rakamlarının Roma rakamlarının yerini alması da büyük ölçüde onun eserleri sayesinde gerçekleşti.

Diğer âlimler için Bilime Yön Veren Müslüman Âlimler yazımıza bakabilirsiniz.